مدیریت سیل در ایران با چه چالش هایی مواجه است؟



محققین در مطالعه ای با بررسی پرونده مدیریت ریسک سیل در ایران، عدم توجه و اهمیت به رودخانه در برنامه ریزی شهری و طراحی زیرساخت، عدم انجام صحیح و به موقع مسئولیت های نهادی و مداخله را ذکر کردند. ساختارهای اداری در شرایط بحران، عدم استفاده موثر از منابع موجود است و تاکید بر مدیریت سیل با محوریت دولت از چالش های موجود در مدیریت خطرات سیل در ایران است.

به گزارش ایسنا، سیل یکی از رایج ترین و ویرانگرترین پدیده های طبیعی است که هر روز در مقیاس های بزرگ و کوچک در جهان رخ می دهد و همواره موجب خسارات جانی و مالی و نیز پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی می شود.

خطر وقوع سیل به دلایل مختلف در کشورهای جهان در حال افزایش است. با افزایش نگرانی ها در مورد تنگناهای مدیریت سنتی سیل در جهان، مفهوم مدیریت مدرن سیل در حال برجسته شدن است.

مدیریت مدرن بلایا، برخلاف مدیریت سنتی سیل، صرفاً بر استراتژی‌های دفاعی برای دور نگه داشتن سیل از جوامع، عمدتاً از طریق اجرای اقدامات ساختاری تمرکز نمی‌کند. همچنین این نوع مدیریت به دنبال کنترل و مهار سیل نیست و بر رویکرد تاب آوری تاکید دارد.

با توجه به مطالب فوق، مفهوم مدیریت سیلاب به عنوان بخشی از مدیریت منابع آب مورد توجه ویژه قرار گرفت. حکمرانی منابع آب مجموعه‌ای از قوانین، رویه‌ها و فرآیندهای رسمی و غیررسمی است که بر اساس آن تصمیمات بر حسب منافع ذینفعان و مدیران اجرایی برای پاسخگویی اتخاذ و اجرا می‌شود.

مدیریت سیل را می توان شبکه ای از نهادها و تعاملات مرتبط در زمینه مدیریت ریسک سیل تعریف کرد. از جمله برنامه ریزی فضایی، مدیریت آب، مدیریت بحران و ….

تحقیقات زیادی در مورد مدیریت ریسک سیل در دنیا و در کشورهای مختلف مانند مالزی، کانادا، هلند، سوئد، ایتالیا، انگلستان، فرانسه و … انجام شده است. در ایران، بیشتر پژوهش‌ها در زمینه سیل‌ها بر روی مسائل مدل‌سازی بارش متمرکز بوده و کمتر به موضوع سیل از دیدگاه حاکمیتی توجه شده است.

طبق این مورد؛ پژوهشگران با انجام پژوهشی به پرسشی مبنی بر اقدامات و برنامه‌هایی که برای کاهش خسارات جانی و مالی ناشی از سیل در ایران می‌توان انجام داد، پاسخ دادند.

در این تحقیق حوادث سیلاب اسفند ۱۳۹۶ و فروردین ۱۳۹۶ مورد توجه قرار گرفت و مراجع اصلی ارائه شده در این تحقیق علاوه بر قوانین و مقررات کشوری، گزارش کارگروه های تخصصی کمیسیون ویژه سیل ریاست جمهوری بود.

در این تحقیق و پس از بررسی قوانین موجود در این زمینه، تمامی مولفه های موثر در مدیریت سیلاب در ایران شناسایی شد. این مولفه ها شامل بیمه سیل، بیمه کشاورزی و دام، جبران خسارت توسط دولت، بازسازی و احیاء، کنترل و مهار آب، مدیریت بحران، برنامه ریزی کاربری اراضی و محدودیت های ساخت و ساز، ارائه خدمات حیاتی و پزشکی و پیش بینی، اطلاع رسانی و هشدار می باشد. آبخیزداری، آبخوان‌داری، راهکارهای مبتنی بر طبیعت، طراحی زیرساخت‌ها و چهار مولفه غیرمستقیم شامل واکنش‌های سازمان‌های غیردولتی، نیروهای داوطلب و مردمی، نیروهای مسلح و نیروهای دانشگاهی بود.

این مولفه ها مدیریت چند بخشی و چند سطحی سیل را نشان می دهد. همچنین در مرحله بعد هر یک از این مولفه ها از منظر راهبردهای مدیریت ریسک سیل شامل پیشگیری، دفاع، کاهش، آماده سازی و بازیابی دسته بندی می شوند. سپس این مؤلفه ها بر اساس رویکرد اقدامات سیاستی و چهار بعد آن (قوانین، بازیگران، قدرت و منابع آن) مورد بررسی قرار گرفت.

بر اساس نتایج این تحقیق، مدیریت ریسک سیل در ایران از منظر، منابع، هنجارها و گفتمان بازیگران با چالش‌های زیادی مواجه است.

یکی از چالش های اصلی در ابعاد رویکرد اقدامات سیاستی، عدم تخصیص به موقع منابع و عدم استفاده مناسب از منابع اعم از دانش علمی، دانش بومی هر منطقه، ظرفیت های انسانی و منابع مالی در بخش انرژی و منابع است. و همچنین عدم هماهنگی و همکاری میان فعالان، عدم تنوع در راهکارها و رویه های اداری موجود و عدم پاسخگویی فعالان در عرصه فعالان و ائتلاف های آنان را مورد اشاره قرار دادند.

در بخش قوانین؛ کاستی ها و عدم پویایی در قوانین جاری سیستم مدیریت ریسک سیل در ایران چالش اصلی این بخش است. همچنین در بخش سخنرانی؛ وجود ایده های متضاد حاکم بین بازیگران بخش حاکمیتی و خصوصی و مردم نسبت به یکدیگر نشان دهنده شکاف و خلأ در گفتمان ریسک پذیری ایران است.

به گفته محققین این تحقیق و بر اساس نتایج به دست آمده، عدم توجه به رودخانه و اهمیت آن در برنامه ریزی شهری و طراحی زیرساخت، عدم انجام صحیح و به موقع مسئولیت های نهادی، تداخل ساختارهای اداری در شرایط بحران و ناکارآمدی استفاده از منابع موجود و تمرکز بر مدیریت دولتی سیلاب ها از جمله چالش های مدیریت ریسک سیل در ایران است. همبستگی و همسویی در برنامه‌ها و اقدامات راهبردی مدیریت سیل، استراتژی‌های دفاعی و آمادگی ضعیف هستند. در مقایسه با پنج استراتژی دیگر، برنامه های مدیریت سیل بیشتر نهادینه شده است.

در این پژوهش علاوه بر پرداختن به چالش‌های موجود در بخش‌های مختلف مدیریت ریسک سیل، بخش‌های اولویت‌دار برای اصلاح اقدامات مدیریت ریسک سیل در ایران بر اساس رویکرد اقدامات سیاستی نیز ارائه شده است.

محققان این مطالعه پیشنهاد می‌کنند که استفاده و پذیرش نتایج این تحقیق در تصمیم‌گیری می‌تواند به بهبود سطح مدیریت ریسک سیل قبل از اتخاذ اقدامات منفی متمرکز بر اقدامات ساختاری کمک کند.

در انجام این پژوهش، حسین شکری رستمی; دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت و برنامه ریزی منابع آب در دانشگاه تربیت و علی باقری از گروه بین رشته ای فناوری آب دانشگاه تربیت مدرسه به همراه امیر سعد الدین. دانشیار گروه آبخیزداری دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان با یکدیگر شریک شدند.

نتایج این مطالعه در پاییز ۱۴۰۰ در قالب یک مقاله علمی با عنوان ارزیابی وضعیت مدیریت ریسک در ایران بر اساس رویکرد اقدامات سیاستی در مجله پژوهشی منابع آب ایران منتشر شد.

انتهای پیام